«Ана тілі» газетінің № 33 санындағы «Қазақия қалалары» айдарымен берілген Анар Дүйсенбайқызының «Алты Алаштың анасы болған Сыр елі» атты мақаласын оқып, ішінде келтірілген кейбір деректерге уәж айтқымыз келді. Алдымен, «Сонау 1920 жылдары Орынбор қазақтың бірінші астанасы болғаны баршаға аян» деген сөйлемдегі мәліметке келісе алмайтынымызды білдіреміз. Қазақтың арғы тарихын ақтармағанда, оның ХХ ғасырдағы бірінші астанасы Орынбор емес, Алаш, немесе Семей қаласы болғандығын көзі ашық, көкірегі ояу қазақ оқырманы жақсы біледі. 1917 жылы желтоқсан айының 5–13 күндері аралығында Орынбор қаласында өткен Екінші Жалпы қазақ-қырғыз съезінің қаулысы бойынша Уақытша ұлт кеңесі, Алашорда үкіметі құрылғаны мәлім. «Алашорданың уақытша тұратын орны – Семей қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады»,- деп жазылған сол съездің қаулысында («Алаш» қозғалысы. Алматы, «Сардар» баспа үйі, 2008, 305-б.). Ел тарихының осы кезеңін сөз еткенде әлі де ескі сарынмен Алашорда үкіметін көзге елемей, оның астанасы Семей қаласын ұмытып, әңгімені бірден Орынбордан бастау – қалыптасып қалған бұрынғы әдет, әрі өрескел қателік деп санаймыз.
Газетте берілген: «Қалада 1920 жылдың 13 қаңтарында алғашқы қазақ драма теартының шымылдығы Мұхтар Әуезовтің «Еңбек-Кебек» пьесасымен ашылды» деген сөйлемдегі мәліметтер де тарихи шындыққа жатпайды. Біріншіден, алғашқы қазақ драма театры емес, Мемлекеттік ұлт театры шымылдығын ашады. Екіншіден, ол тарихи оқиға 1920 жылы емес, Қызылорда астана атанған соң, 1926 жылы болады. Үшіншіден, театр шымылдығы Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебегімен» емес, Қошке Кемеңгерұлының «Алтын сақина» драмасымен ашылды. Қошкенің жалғыз ұлы Нарманбет (1927–2009) «Алтын сақинаға» қатысты ақиқат қашан орнайды деп үнемі айтып отыратын және сол үшін қатты күйзелетін. Сөзіміз дәлелді болу үшін дерек көздерін келтірейік.
Алаштанушы ғалым Д.Қамзабекұлы «Мемлекет театрының туған күні» атты зерттеуінде былай деп көрсетеді: «Еңбекші қазақ» газетінің 1926 жылы қаңтар айындағы бірнеше санының бірінші бетінде басылған хабарландыру тексі төмендегідей: «Ғинуардың 13-і күні кешкі сағат 6-да Мемлекеттік ұлт театрының ашылу мерекесі болады. Театр әртістері Кемеңгерұлының «Алтын сақинасын» ойнайды. Оның соңынан – концерт, демалыс уақыттарында оркестр ойнап тұрады. Театр директоры Дінше» (Д.Қамзабекұлы. Руханият. Алматы, «Білім» баспасы, 1997, 207–208 бб.). Сол уақытта халық ағарту комиссары (бүгінгіше Білім және ғылым министрі) болған қайраткер Смағұл Садуақасұлы театрдың ашылғанына байланысты бірнеше мақала жазды. Олар Қызылорда қаласынан жарық көріп тұрған «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланды. Газеттің 1926 жылғы 24 қаңтарда шыққан «Алтын сақина ойыны туралы» атты мақаласында қайраткер былай деп көрсетеді: «Ғинуардың 13-і күні Кемеңгерұлының «Алтын сақинасын» ойнады. Концерт бөлімінде ән салынып, күлдіргі тақпақтар айтылды. Сауық кеші ұлт театрының ашылуына арналды» (С.Садуақасұлы. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы, «Алаш» баспасы, 2003, 270-б.).
Бұл жерде біз ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің театр өнерінің тарихындағы орнын еш төмендетпейміз. Тек адал шындықтың айтылғанын қалаймыз. Біле білсек, Мұхтар, Қошке, Смағұлдар – ниеттес, қаламдас, дос адамдар болған. Олар да ақиқаттың бұрмаланбағанын тілер еді деп білеміз. 1927 жылы жарық көрген «Әдебиет тарихы» кітабында М.Әуезов: «Тарихтың дәл суретімен толығырақ танысамын деген кісі болса… Қошмұхамбет Кемеңгерұлының «Қазақ тарихынан» еңбегін қарап өтсін дейміз»,- деп жазады (М.Әуезов. Әдебиет тарихы. Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1991, 143-б.). Қошкенің ғалымдығын Мұхтар шын бағалаған. Екеуі Ташкентте 1930 жылы аспирантурада қатар оқып жүрген кездерінде тұтқындалып, абақтының азабын бірге тартты. Әдебиетіміздің бағына қарай, Мұхтар бостандыққа шығып, Қошке қуғын-сүргіннен құтыла алмай, ақыры 1937 жылы оққа ұшты. Өзі жоқтың – көзі жоқ емес, жоқтаушысы бар, әділдікті қалаған ұрпағы қалды деп айтамыз.
«Қазақ баспасөзінің қатесін көрсе, еуропа әйелдері бала тастар еді. «Тілмаштағы» баспаның қатесін көріп, Қыр баласына қол қойдым»,- деп жазған еді Қошке Кемеңгерұлы бір мақаласында. Арада ширек ғасыр өтсе де, қазақтың баспасөзінде қателер әлі де бар екеніне біз де қайранбыз.

Қайырбек КЕМЕҢГЕР,
филология ғылымдарының кандидаты, доцент