Küy qwdireti

anatili.kzJalpı muzıka ataulı närse eldiŋ sezim baylığı men işki jaratılıs qalpın bildiretin bolsa, solardıŋ işindegi eŋ tolğaulı, eŋ tereŋ sırlısı – küy.
Mwhtar Äuezov

Kšzi qaraqtı, kškiregi oyau jwrtşılıq Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministri Mwhtar Qwl-Mwhammedtiŋ tikeley jetekşiligimen «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» attı jaŋa antologiya şıqqalı jatqanınan habardar bolsa kerek. Endi, mine, atalğan antologiyanıŋ twsaukeseri štip otır.
Bwl eleŋ eterlik, quanarlıq jaŋalıq. Öytkeni, qay wltqa, qay halıqqa bolsa da sol wltpen, halıqpen bite qaynasıp, birge jasasıp kele jatqan kieli mwraları qımbat. Qazaq halqı üşin sonday qwndı, bağalı mwralardıŋ biri – küy.
Qazaq küyiniŋ tarihı äride jatır. Küydi el tarihınan bšlip qarau mümkin emes. Keşegi zamandarda küylerde halıqtıŋ qayğı-qasireti, azat šmirge wmtılısı, ädiletsizdikke küresi šrnek taptı.
Biz «Küy atası – Qorqıt» degenimizben šner zertteuşileri Qorqıtqa deyin de küydiŋ «šmir sürgendigin» däleldeydi. Kšne küylerdiŋ äuen-sarını ertedegi Saq, Ğwn, Üysin, Qaŋlı, Kšk türikter jäne basqa da taypalar šmirinen bastau alatının alğa tartadı. Bwğan mısal retinde halıq küyleri atalıp jürgen «Aqqu», «Keŋes», «Boz ayğır», «Sarı šzen», «Şwbar at» jäne basqa da tuındılardı keltiredi.
Negizi, küy jaydan-jay şığarıla salmaydı. Ol adam janınıŋ işki tolqınısınan, seziminen payda boladı. Ğwn däuirinen kele jatqan «Boz ayğır» küyiniŋ şığu tarihına toqtala keteyik. «Ötken zamanda bir baydıŋ jılqılarınıŋ işinde Boz ayğırı boladı. Boz ayğır jılqılardan wzap, alısqa ketpey şet jaqta jayılıp jüredi. Bir küni jılqını wrılar aydap ketedi. Boz ayğır üyirimen birge wrılardıŋ qolında üş kün bolıp, tšrtinşi küni šzderin aydap kele jatqan adamdardıŋ bšten ekenin sezip, auılğa qaray qaşıp iesine keledi. Boz ayğırdıŋ üyirinen bwlayşa bšlinip ketui tegin emes ekenin sezgen baydıŋ balası ayğırdı jügendep jılqınıŋ soŋınan quadı. Jılqığa jetip, aldın orap, üyirdi keyin qayıradı. Wrılar balağa jan-jaqtan lap qoyıp, ortağa almaqşı bolğanda Boz ayğır üstindegi balanı bir şetke alıp şığadı. Bala wrılarğa bir büyirden tiisip, bir-ekeuin qwlatadı. Wrılar balanı tiridey wstap jäbirlegisi keledi. Biraq olardıŋ bwl oyına bala da, Boz ayğır da kšnbey wrılardıŋ tağı ekeuin qwlatıp, keyin qaray bet bwrğanda wstay almasın kšzderi jetken wrılar sadağımen balanı atıp, sanınan jaralaydı. Bala jaralı sanın belbeumen taŋıp alıp, wrılarğa šşige qayta tiisip tağı da eki-üşeuin qwlatıp, keri qaytadı. Jolşıbay bir tšbeniŋ basına jetip, šzi attan tüsip, jüruge şaması kelmey qansırap jatadı da, attı qoya beredi. Boz ayğır bosanğan boyda auılğa tartadı.
Boz ayğırdı kšrgen bay qamığıp: «balam šlgen eken, endi ne bolsa da izine tüsip izdeyin»,– dep ayğırğa mingende, Boz ayğır bayğa bas bermey, tauda qalğan balağa qaray ala jšneledi. Kelse, şınında da, bala šlipti. Balasınıŋ šlimine qayğırıp, jılap-eŋirep bay dalada otırğanda qasında twrğan Boz ayğır oqıranıp qoya beredi. «Tağı da wrılar kelip qalğan eken», – dep bay zäresi ketip ornınan wşıp twrsa, bir salt attı jalğız jolauşı eken. Eriniŋ qasında dombırası bar. Älgi jolauşığa bay bolğan jağdaydı tügel bayandaydı. Sonda jolauşı:
– Şirkin, januarım-ay! At bolsa osınday, er bolsa seniŋ balaŋday bolsın.
Jaqsı at er süyegin dalağa tastamaydı degen osı da. Balaŋnıŋ erligine astındağı atı say eken. Jaqsı at jaman jigitti de er etedi degen bar ğoy. Mına jağday däl soğan say keledi eken, – dep qolına dombırasın alıp bir küydi tarta beripti.
Küy küŋirene barıp ayaqtalğanda ünsiz otırğan bay:
– Zamandas! Mına tartqanıŋ qayğılı saz boldı ğoy? Atın ne deysiz? –
depti. Sonda küyşi:
– Januarğa, mına twrğan Boz ayğırğa razı bolıp, soğan arnap tarttım. Öytkeni bwl ayğır bolmasa seniŋ balaŋ qayda qalar edi, sen balaŋdı qaydan tabar ediŋ, – depti».
Osıdan bastap bwl küy el arasında «Boz ayğır» atalıp, tarağan kšrinedi.
Küydi jay ğana muzıkalıq janr desek qatelesemiz. Ol san qırlı, san sırlı kürdeli şığarma. Onıŋ mazmwnına, sipatına qaray tarihi, lirikalıq, aŋız, qaralı, arnau sekildi taqırıptarğa da bšlinetini sodan. İdeyalıq-kšrkemdik jağınan da san aluan. Küylerde tek kšŋil-küy ğana emes, jer-su attarı, januarlar, qwstar, tabiğat qwbılıstarı jäne basqalar suretteledi. Küydiŋ äuendik-türlik qwrlısı men ırğağınıŋ, orındaluınıŋ šzgeşeligi de nazar audararlıq. Qwrmanğazınıŋ küyleri jigerli, ekpindi kelse, Däuletkereydiŋ şığarmalarına sezim, näziktik basımıraq. Tättimbette qoŋır äuen bayqaladı. Qazanğap küyleri jeŋil, oynaqı tšgiledi. Küyşilerdiŋ dombıra qağıstarı da är türli. Bireuler «jappay», «kezektese», endi birqatarı «şertip», «şwbırtıp» qağadı. Küylerdiŋ orındauşılıq dästürge, qağısına qaray eki türge bšlinetinine de kšzimiz üyrenip keledi. Onıŋ biri – tškpe, ekinşisi – şertpe. Tškpede kšzge wratını – qayrat-šrlik, sergektik, šmirge qwştarlıq, qiındıqtan jasımau, alğa wmtılu. Şertpe küyler salqınqandılığımen, sabırlılığımen, tereŋ filosofiyalığımen, oy-sırğa tolığımen erekşelenedi.
Mine, qazaq küyi degeniŋiz osınday. Ol bir šzinşe älem. Sol älemniŋ qır-sırına qanıq qazaq – biz baqıttımız.
Nağız qazaq küysiz šmir süre almaydı.
Küy – qazaqtıŋ janserigi, mwŋdası, sırlası. Küydiŋ ğajaptığı sol – ol šziŋ bastan keşirip otırğan šmirdiŋ män-maŋızın wqtıradı. Küy oyğa jeteleydi. Adam bop šmir süruge, jaqsılıqqa, izgilikke wmtıldıradı. Küy tıŋdap, küydi tüsingen pende jamandıqqa, aramdıqqa bara almaydı. Küy qwdıreti degen osı.
Qazaq jeri – keŋ baytaq. O şeti men bw şetine jetu üşin wşqan qwstıŋ qanatı, jügirgen aŋnıŋ ayağı taladı. Erterekte eldi mekenderdiŋ arasında bügingidey tığız qarım-qatınas, berik baylanıs bolmadı. Osınıŋ šzi är šŋirdiŋ küyşilik dästüri men mektebin qalıptastırdı.
Elimizdiŋ batıs šŋirinde tškpe küy keŋinen qanat jaydı. Mäselen, Qwrmanğazınıŋ «Sarıarqası» men «Adayın» alayıq. Nağız tškpe küy osılar. Atalğan şığarmalardı tıŋdağanda boydı erekşe sezim kerneydi. Wlanğayır qazaq dalası kšz aldıŋa elesteydi. Jelmen jarısa jüytkigen jılqılar. At üstindegi qolın sermey jüzi jaynap bara jatqan bala. Şattıq. Quanış. Asqaqtağan kšŋil-küy. Älginde tilge tiek etilgen küyler sizge osınday jarqın sezim sıylaydı. Mwnday küylerdiŋ qasieti sonda – boyğa küş-quat qosadı, qayrat-jiger beredi, aruaqtandıradı.
Qwrmanğazı tuğan halqımen qoyan-qoltıq, tığız aralasıp šmir keşken šner iesi. Halıqtıŋ mwŋı, arman-tilegi onı da bey-jay qaldırmadı. Otarşıldardıŋ qiyanatın, qorlıq-zombılığın kšrdi. Qazaqqa azattıqtıŋ, bostandıqtıŋ tezirek keluin kütti. Onıŋ «Kisen aşqan», «Kšbik şaşqan», «Aman bol, şeşem aman bol», «Kişkentay»… küyleri sol uaqıttağı zaman tınısın paş etedi. İsatay bastağan halıq kšterilisin šzek etken «Kişkentay» alğaşqı bšliminde mwŋğa batırsa, ekinşi bšliminde šrlik, šjettik ekpini seziledi. Bwl bir jağınan qanday da kedergilerden qaymıqpaytın halıq küşin, halıq quatın aŋğartsa kerek. Küy – šmir, küy – tağdır deytinimizge bwl ayqın dälel.
Şertpe küy bolsa eldiŋ şığısınan, Arqa jerinen bastau alıp oŋtüstikke taraydı. Şertpe küy sšz bolğanda aldımen auzımızğa Tättimbet atı alınadı. Tättimbet küyleri sırlı sezimge, tebireniske, tolğanısqa tolı. Tättimbet küyleriniŋ taqırıptarı san qırlı. «Qaşqan qalmaq», «Noğay – qazaq», «Azamat Qoja», «Bes tšre» el işindegi naqtı oqiğalarğa arnalsa, «Boztorğay», «Qara jorğa», «Salqoŋır», «Alşağır» küylerinde küy attarınan kšrinip twrğanday qwstardı, januarlardı arqau etedi. «Bılqıldaq», «Sarı šzen», «Şayır qaldı», «Sarı qamıs» tuındıları tabiğattı, tabiğat qwbılıstarın sipattaydı. Tättimbettiŋ qay küyiniŋ de alar ornı erekşe. Olardıŋ ärqaysısı ülken tolğanıspen, şınayı sezim arqasında šmirge kelgen. Solardıŋ biri «Bes tšre» – bay-şonjarlardıŋ zwlımdığın, ozbırlığın kšrsetken mağınası tereŋ küy. «Sılqıldaq» bolsa beynebir mahabbat jırı ispetti. Qız ben jigittiŋ ädemi otırısı, bir-birine erkeley ün qatuı, jaydarılıq, oynaqılıq aŋğarıladı. «Qosbasarda» da ädemilik, swlulıq üylesim tapqan. Bwl küydiŋ birqatar küyşilerge wnağanı sonşalıq, olar da osı sarınnıŋ jelisimen «Qosbasar» attı küylerdi šmirge äkeldi. Solardıŋ qatarında Mağauiya Hamzin men Tšlegen Mombekov bar.
Tättimbettiŋ kšŋil tükpirinen orın alatın kürdeli şığarmalarınıŋ biri – «Kškeykesti». Bwl küydiŋ de šz tarihı bar. «Tättimbet šmiriniŋ soŋğı jıldarı bolsa kerek. Birde küyşi qattı nauqastanıp qaladı. Sonda küyşi bastan keşken šmirin eske alıp, halqınıŋ aldında štelgen-štelmegen parızın oy tarazısına saladı da, šzinen-šzi mwŋğa batadı. Kškeyde jürgen armanımdı tolğay almay ketetin boldım-au dep şirığadı, janarına ıstıq jas üyiriledi. Mwŋdas-sırlas dos-jarandarınıŋ hal-jayın oylaydı. Sšytip tolğanıp jatqanda eldiŋ bir top azamatı kelip kšŋilin serpiltkisi keledi. Tättimbet küyleriniŋ el arasına taralğanın, mwrager şäkirtteriniŋ kšbeyip kele jatqanın äŋgimege arqau etedi. Biraq Tättimbet šz armanınıŋ äli orındalmağanın oylap, iştey nazalanadı. Osı twsta küy tolğağısı kelip, dombırasına qol sozadı. Otırğandar jükke süyeuli twrğan qoŋır dombırasın qolına wstatadı. Tättimbet jastığın biiktetip, dombırasın keudesine süyep, şalqalap jatıp, sırı tereŋ tolğanıstı bir küy tartadı. Küŋirengen küy äueni otırğandardıŋ say-süyegin sırqıratadı.
– Bwl küyiŋizdi jaŋa estip otırmız. Qanday küy boldı eken? – dep swraydı.
Sonda Tättimbet:
– «Kškeykesti» bolsın, – degen eken».
«Kškeykestiniŋ» şığu tarihı osınday.
Biz «Batıstıŋ küyşilik dästüri», «Şığıstıŋ küyşilik mektebi» dep bšlgenimizben bwl küylerdiŋ bir-birinen asa bir taŋdanarlıqtay, jer men kšktey ayırmaşılığı, šzgeşeligi bolmağan. Küy – sezim tuındısı. Sezim «tili» kim-kimge de, onda da qazaqqa äbden tüsinikti. Tipti, eldiŋ är šŋirinde tirşilik etip jatqanımen dombıra qağıstarında, küy orındaularında wqsastıqtar, jaqındıqtar bolğan. Bwl sšzimizge Arqanıŋ şertpe küyleri men Qaratau şertpelerin mısal retinde keltiruge bolar edi. Jerdiŋ şalğaylığına qaramastan toy-tomalaqta, šlim-jitimde, eldik maŋızı bar basqosularda šner ieleriniŋ, dombıraşılar men küyşilerdiŋ bastarı qosılıp otırğan. Olarğa qazaqtıŋ qay jeri de, qanday twlğalı azamatı da ıstıq kšringen. Bar ğwmırın batıs šŋirinde štkizgen Qwrmanğazı «Sarıarqa» attı ğajap küydi tuğan halqına tartu etti. Sonday-aq kšbine jılı jaqtı qonıs etken Iqılastıŋ Arqadağı ataqtı Erden Sandıbaywlına küy arnauı da osı sšzimizge kepil.
Qazaqtıŋ küy šneri turalı sšz qozğağanda Ahmet Jwbanovtı aytpay ketu mümkin emes. Ol qazaq küylerin zerttep, wlttıq šner retinde qalıptastıruda eleuli eŋbek siŋirdi. Küydi nota arqılı oqıp-üyrenudiŋ negizin qaladı. Onıŋ dombıraşılardıŋ basın qwrap, wlt orkestrin qwruı qazaq šnerindegi iri oqiğa boldı.
«Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» jinağına halıq küylerinen basqa 140 küyşiniŋ şığarmaları engizilgen. Küyşilerdiŋ basında Hİİ-Hİİİ ğasırlarda šmir sürgen Ketbwğa twr. Qazaq Ketbwğanı Şıŋğıshannıŋ ülken wlı Joşı hannıŋ esimimen baylanıstıra aytılatın äygili «Aqsaq qwlan» küyi arqılı biledi. Joşınıŋ ülken balası aŋğa şığıp, qaza bolğanda bwl šlimdi Ketbwğa küyi arqılı hanğa jetkizedi. «Kimde kim balamnıŋ qayğılı habarın estirse, sonıŋ kšmeyine qorğasın eritip qwyamın» degen han dombıranıŋ kšmeyine qorğasın qwyıptı degen aŋız bar. Sodan bastan dombıranıŋ kšmey tesigi payda bolğan desedi.
HVI-XII ğasırlarda Qorqıt, Ketbwğa, Asanqayğı sekildi eren twlğa – Bayjigit attı küyşiniŋ šmir sürgenin bireu bilse, bireu bilmes. El işinde aytılatınday onıŋ üş jüzge tarta küyi bolğan. Ataqtı küyşiniŋ bizge jetken «Qayıŋ sauğan», «Kškbalaq», «Kerbalaq», «Toğız totı», «Qwlaq küyi», «Salqara», «Kšk qarşığa», «Sılaŋ torı» jäne basqalar. Halqımızdıŋ bastan štken soqpalı-soqtıqpalı šmirin beyneleytin Bayjigit küyleriniŋ «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyinen» orın aluı šte quanarlıq. Jinaqta esimi atalatın bayırğı küyşilerdiŋ biri HVIII-XIX ğasırlarda Jem šzeniniŋ boyında šmir sürgen Boğda Qarawlı. Ol zamanında Asanqayğınıŋ, Soqır Esjannıŋ küylerin asqan şeberlikpen orındağan. Boğdanıŋ bizge belgili küyleri – «Boztšbe», «Jem suınıŋ tasqını». Tağı bir küyşi esimi kšzge ıstıq kšrinedi. Bwl – ataqtı «Qoŋır qaz» küyimen tanımal, Arqa šŋiriniŋ küyşilik dästürin şeber meŋgergen Äşimtay Qarımsaqwlı. «Qoŋır qaz» kšrkem, swlu küy. Onı qay dombıraşı bolsa da zor ıqılaspen, ülken süyispenşilikpen orındaydı. Äşimtaydıŋ bir erekşeligi, ol šzi şığarğan küylerdi balası Hamzağa üyretip otırğan. Öytkeni saŋlaq küyşi wlınıŋ šnerge, küyge jaqındığın sezgen. Al, Hamzadan onıŋ balası barşamızğa belgili, şertpe küydiŋ şeberi Mağauiya Hamzin üyrengen. Bwlardan basqa jinaqta Qaztuğan, Bekpenbet, Qojeke, Abıl, Arınğazı, Kšnek, Äkibas, Äbdi, Älikey, Älşekey, Jantšre jäne basqa da düldülderdiŋ küyleri orın tepken.
«Ayttım sälem Qalamqas», «Kšzimniŋ qarası», «Jelsiz tünde jarıq ay» sekildi jürekke jağımdı äsem änderdi jarıqqa şığarğan wlı Abay qolına üş işekti dombırasın wstap, šzindik mänerimen erekşelenetin küylerdi de šmirge äkelgen. Bwğan kuä – küyler eŋbegindegi «May tüni», «Torı jorğa», «Mayda qoŋır», «Abay jeldirmesi» küyleri.
Adam bolğan soŋ eri ne äyeli ne? Ömir, tabiğat, jaqsılıq pen jamandıq, ädilettik pen ädiletsizdik analarımızdı da tolğandırıp, qoldarına dombıra aldırğan. Biz äŋgime etip otırğan jinaqtan toğız äyel küyşiniŋ esimin kezdestiruge boladı. Olardıŋ işinde elge tanımal Dina men Aqqızdan basqa, Aqbikeş, Aqbala, Altınay, Äpike, Wlbosın, Zämzäm, Saqbike küyşiler bar. Endi qazaqtıŋ osı šnerpaz qızdarınıŋ işinen aldıŋğı eki küyşige toqtala keteyik. Aqbikeş HİH ğasırda šmir sürgen. Ataqtı küyşi Soqır Esjanmen qatarlas, zamandas bolğan. Birin-biri sıylap, qwrmettegen. Bizge belgilisi – «Aynam qaldı» küyi. Küy ğaşıqtıq sezimdi, eki jastıŋ iŋkärligin aŋğartadı. Aqbala (1894-1945) jas kezinen qobız ben dombırağa äues bolğan. Ol Älşekey, Älzaq, Şolaq, Espan siyaqtı däulesker küyşilerdi wstaz twtqan. Solardıŋ janında jürip, šzindik qoltaŋbasın qalıptastıradı. Aqbalanıŋ «Aqsaq toqtı», «Ayanış», «Ayjan qızdıŋ jürisi» sekildi el arasında tarağan küyleri bar.
Jinaqtı qwrastıruşılar şet elderdegi qandas küyşilerimizdi de wmıt qaldırmağan. Jinaqta Qıtayda ğwmır keşken on bestey bauırımızdıŋ küylerine orın berilgen. Olar Beysenbi, Beyilhan, Beyisbay, Äşim, Mazaq, Şaqabay, Tilemis, Tayır jäne basqa da küyşiler. Bwlardıŋ işinde eŋ aldımen Beysenbi esimi auızğa alınadı. Beysenbi Dšnenbaywlı 1803 jılı Qıtaydıŋ Buırşın audanında düniege kelgen. Onı kšpşilik qwrmettep, «Bäjeŋ» dep te atağan kšrinedi. Ol on tšrtke kelgende äkesi šmirden ozıp, osığan baylanıstı «Jeke batır» degen küydi šmirge äkeledi. Beysenbi jüzden astam küydiŋ avtorı. Jinaqqa engenderi «Ajar», «Aqjol», «Käriboz», «Ala küzen», «Arman» küyleri.
Küyşilik šnerdi keyingi tolqın da ilip alıp ketip, dästürge adaldıqtarın kšrsetude. Keşe ğana šmirden štken Nwrğisa, qazir aramızda jürgen Qarşığa, Şämil, Seken, Aygülder de tuğan halqına jürekti baurağan tartımdı küylerimen tanıldı.
Küy qazaq üşin dara twlğalı šner. Änimiz bar, jırımız bar. Alayda küydiŋ ornı bšlek. Onıŋ qanday eldiŋ bolmasın muzıkasınan eş kemdigi joq. Küy qazir operada, balette, simfoniyada boy kšrsetude. Mäselen, Mwqan Tšlebaev «Birjan-Sarada» «Soqır Esjan», Evgeniy Brusilovskiy «Qız Jibekte» «Aqsaq qwlandı», Erkeğali Rahmadiev «Alpamısta» «Qwdaşa» küylerin paydalandı. Sonda osı küylerdi kiristirgende operanıŋ ne balettiŋ qwnı tüsip ketken joq, qayta mazmwnı arttı, ärlene, bayıptala tüsti.
Qazaq Qorqıttı, Iqılastı, Qwrmanğazını, Tättimbetti, Dinanı, Däuletkereydi, Qazanğaptı wmıtqan joq. Qazaqqa Toqa, Türkeş, Qızdarbek, Seytek, Sügir, Sembek, Äbiken esimderi de jaqsı tanıs. Olar šlmes, šmirşeŋ küylerimen halıq jadında qaldı. Berirektegi Nwrğisanıŋ «Aqquı», Tšlegenniŋ «Saltanatı», Sekenniŋ «Kšŋil tolqını» halıqtıŋ ıqılas qoya tıŋdap, ruhani läzzat alar süyikti şığarmalarına aynalıp ketti. Mwnıŋ barlığı qazaqtıŋ bağzı zamannan-aq küyge qwştarlığın, šnerpaz halıq ekenin kšrsetedi.
Qazir zaman šzgerdi. Şet eldermen baylanısımız artıp keledi. Batıs muzıkası tšrimizge şıqtı. Osınday sın şaqta eski zamandardan kele jatqan, wlttığımızdı tanıtatın, boyımızğa wlttıq ruh beretin wlttıq šnerimizden, onda da küy šnerinen qol üzip qalmau – zor mindet. Olay bolsa Mädeniet jäne aqparat ministrliginiŋ qolğa alğan igi isi jan jadıratadı, kšŋilge şuaq qwyadı. Kšpşilikke wsınılıp otırğan 1000 küydi jüzden astam dombıraşılar orındaydı. Olardıŋ arasında Dina, Äbiken Hasenov, Qali Jantileuov, Däulet Mıqtıbaev, Jappas Qalambaev, Mağauiya Hamzin, General Asqarov, Tšlegen Mombekov bar. Küylerdiŋ «Dombıra küyleri», «Qobız küyleri», «Sıbızğı küyleri» degen atpen jiktelip, «SD» diskige jazıluı da – šnerge, küyge qwştar qauımğa ülken sıylıq.
Küyge degen qwmarlıqtıŋ, ıntızarlıqtıŋ nışanı sol – ol äuletten äuletke jalğasıp, otbasılıq dästürge aynalğan. Bwğan mısaldar kšp. Sonıŋ biri retinde joğarıda Mağauiya Hamzindi sšz ettik. Bwl dästürdiŋ kšrinisin qazirgi uaqıtta da bayqauğa boladı. «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» jinağında dombıraşı üş Jüzbaevtı kezdestiresiz. Olar äkeli-balalı Jüzbaevtar. Älimhan Jüzbaev 1938 jılı Oŋtüstik Qazaqstan oblısı Sozaq audanı Qarabwlaq auılında tuğan. Alğaş dombıranı Sügirmen kšrşi twrğan äri şäkirti bolğan nemere ağası Seyithannan üyrenedi. Älekeŋniŋ tağı bir wstazı Sügirmen qatar šmir sürgen Satıbaldı küyşi. Älimhannıŋ balalarınıŋ biri Janğali joğarı bilimdi, talanttı küyşi. Ol Jezqazğan muzıka kolledjin, Qwrmanğazı atındağı Qazaq wlttıq konservatoriyasın bitirgen. Ol šz äkesin aytpağanda Tšlegen Moldabekovten, General Asqarovtan tälim alğan. Janğalidıŋ šzge äriptesterinen erekşeligi Qarataumen qatar, Arqanıŋ küy dästürin meŋgergen maytalman. Särsenğali da joğarı bilimdi, wlttıq konservatoriyanı tämamdağan, «Otırar sazı» fol'klorlıq-etnografiyalıq orkestrinde qızmet atqardı. Ol da Qaratau men Arqa küyşilik mektepteriniŋ škili.
Qazaq küyden ajıramauı tiis. Qayta damıta bergen läzim. Ötken ğasırdıŋ jetpisinşi-sekseninşi jıldarı audan ortalığın aytpağanda är auıldıŋ, är mekteptiŋ šz dombıra orkestri bolatın. Osı dästürden ayrılıp qalğandaymız. Bwl šnegeli is qayta jaŋğıruı qajet. Wlttıq sana, wlttı süyu, qadirleu babalarımız amanat etip ketken dästürden, šnerden bastau alatının wmıtpağanımız abzal. Sol qasietti šnerimizdiŋ bir tarmağı, qwdırettisi – küy šneri.
Qazaqtıŋ zaŋğar jazuşısı Mwhtar Äuezov kezinde «Jalpı muzıka ataulı närse eldiŋ sezim baylığı men işki jaratılıs qalpın bildiretin bolsa, solardıŋ işindegi eŋ tolğaulı, eŋ tereŋ sırlısı – küy» degen. Küyge bwdan artıq bağa beru de qiın.
Tolğaulı, sırlı šnerimizdiŋ kšsegesin kšgertip, wrpaqtan wrpaqqa jalğastıra beru – mereyli parız.

Nwrperzent Dombay



Printerden şığaru Printerden şığaru