Kүй құdіretі

anatili.kzŽalpы muzыka ataulы nәrse eldің sezіm baйlығы men іškі žaratыlыs қalpыn bіldіretіn bolsa, solardың іšіndegі eң tolғaulы, eң tereң sыrlыsы – kүй.
Mұhtar Әuezov

Kөzі қaraқtы, kөkіregі oяu žұrtšыlық Қazaқstan Respublikasы Mәdeniet žәne aқparat ministrі Mұhtar Құl-Mұhammedtің tіkeleй žetekšіlіgіmen «Қazaқtың dәstүrlі 1000 kүйі» attы žaңa antologiя šыққalы žatқanыnan habardar bolsa kerek. Endі, mіne, atalғan antologiяnың tұsaukeserі өtіp otыr.
Bұl eleң eterlіk, қuanarlық žaңalық. Өйtkenі, қaй ұltқa, қaй halыққa bolsa da sol ұltpen, halықpen bіte қaйnasыp, bіrge žasasыp kele žatқan kielі mұralarы қыmbat. Қazaқ halқы үšіn sondaй құndы, baғalы mұralardың bіrі – kүй.
Қazaқ kүйіnің tarihы әrіde žatыr. Kүйdі el tarihыnan bөlіp қarau mүmkіn emes. Kešegі zamandarda kүйlerde halықtың қaйғы-қasіretі, azat өmіrge ұmtыlыsы, әdіletsіzdіkke kүresі өrnek taptы.
Bіz «Kүй atasы – Қorқыt» degenіmіzben өner zertteušіlerі Қorқыtқa deйіn de kүйdің «өmіr sүrgendіgіn» dәleldeйdі. Kөne kүйlerdің әuen-sarыnы ertedegі Saқ, Ғұn, Үйsіn, Қaңlы, Kөk tүrіkter žәne basқa da taйpalar өmіrіnen bastau alatыnыn alғa tartadы. Bұғan mыsal retіnde halық kүйlerі atalыp žүrgen «Aққu», «Keңes», «Boz aйғыr», «Sarы өzen», «Šұbar at» žәne basқa da tuыndыlardы keltіredі.
Negіzі, kүй žaйdan-žaй šығarыla salmaйdы. Ol adam žanыnың іškі tolқыnыsыnan, sezіmіnen paйda boladы. Ғұn dәuіrіnen kele žatқan «Boz aйғыr» kүйіnің šығu tarihыna toқtala keteйіk. «Өtken zamanda bіr baйdың žыlқыlarыnың іšіnde Boz aйғыrы boladы. Boz aйғыr žыlқыlardan ұzap, alыsқa ketpeй šet žaқta žaйыlыp žүredі. Bіr kүnі žыlқыnы ұrыlar aйdap ketedі. Boz aйғыr үйіrіmen bіrge ұrыlardың қolыnda үš kүn bolыp, tөrtіnšі kүnі өzderіn aйdap kele žatқan adamdardың bөten ekenіn sezіp, auыlғa қaraй қašыp iesіne keledі. Boz aйғыrdың үйіrіnen bұlaйša bөlіnіp ketuі tegіn emes ekenіn sezgen baйdың balasы aйғыrdы žүgendep žыlқыnың soңыnan қuadы. Žыlқығa žetіp, aldыn orap, үйіrdі keйіn қaйыradы. Ұrыlar balaғa žan-žaқtan lap қoйыp, ortaғa almaқšы bolғanda Boz aйғыr үstіndegі balanы bіr šetke alыp šығadы. Bala ұrыlarғa bіr bүйіrden tiіsіp, bіr-ekeuіn құlatadы. Ұrыlar balanы tіrіdeй ұstap žәbіrlegіsі keledі. Bіraқ olardың bұl oйыna bala da, Boz aйғыr da kөnbeй ұrыlardың taғы ekeuіn құlatыp, keйіn қaraй bet bұrғanda ұstaй almasыn kөzderі žetken ұrыlar sadaғыmen balanы atыp, sanыnan žaralaйdы. Bala žaralы sanыn belbeumen taңыp alыp, ұrыlarғa өšіge қaйta tiіsіp taғы da ekі-үšeuіn құlatыp, kerі қaйtadы. Žolšыbaй bіr tөbenің basыna žetіp, өzі attan tүsіp, žүruge šamasы kelmeй қansыrap žatadы da, attы қoя beredі. Boz aйғыr bosanғan boйda auыlғa tartadы.
Boz aйғыrdы kөrgen baй қamығыp: «balam өlgen eken, endі ne bolsa da іzіne tүsіp іzdeйіn»,– dep aйғыrғa mіngende, Boz aйғыr baйғa bas bermeй, tauda қalғan balaғa қaraй ala žөneledі. Kelse, šыnыnda da, bala өlіptі. Balasыnың өlіmіne қaйғыrыp, žыlap-eңіrep baй dalada otыrғanda қasыnda tұrғan Boz aйғыr oқыranыp қoя beredі. «Taғы da ұrыlar kelіp қalғan eken», – dep baй zәresі ketіp ornыnan ұšыp tұrsa, bіr salt attы žalғыz žolaušы eken. Erіnің қasыnda dombыrasы bar. Әlgі žolaušығa baй bolғan žaғdaйdы tүgel baяndaйdы. Sonda žolaušы:
– Šіrkіn, žanuarыm-aй! At bolsa osыndaй, er bolsa senің balaңdaй bolsыn.
Žaқsы at er sүйegіn dalaғa tastamaйdы degen osы da. Balaңnың erlіgіne astыndaғы atы saй eken. Žaқsы at žaman žіgіttі de er etedі degen bar ғoй. Mыna žaғdaй dәl soғan saй keledі eken, – dep қolыna dombыrasыn alыp bіr kүйdі tarta berіptі.
Kүй kүңіrene barыp aяқtalғanda үnsіz otыrғan baй:
– Zamandas! Mыna tartқanың қaйғыlы saz boldы ғoй? Atыn ne deйsіz? –
deptі. Sonda kүйšі:
– Žanuarғa, mыna tұrғan Boz aйғыrғa razы bolыp, soғan arnap tarttыm. Өйtkenі bұl aйғыr bolmasa senің balaң қaйda қalar edі, sen balaңdы қaйdan tabar edің, – deptі».
Osыdan bastap bұl kүй el arasыnda «Boz aйғыr» atalыp, taraғan kөrіnedі.
Kүйdі žaй ғana muzыkalық žanr desek қatelesemіz. Ol san қыrlы, san sыrlы kүrdelі šығarma. Onың mazmұnыna, sipatыna қaraй tarihi, lirikalық, aңыz, қaralы, arnau sekіldі taқыrыptarғa da bөlіnetіnі sodan. Ideяlық-kөrkemdіk žaғыnan da san aluan. Kүйlerde tek kөңіl-kүй ғana emes, žer-su attarы, žanuarlar, құstar, tabiғat құbыlыstarы žәne basқalar suretteledі. Kүйdің әuendіk-tүrlіk құrlыsы men ыrғaғыnың, orыndaluыnың өzgešelіgі de nazar audararlық. Құrmanғazыnың kүйlerі žіgerlі, ekpіndі kelse, Dәuletkereйdің šығarmalarыna sezіm, nәzіktіk basыmыraқ. Tәttіmbette қoңыr әuen baйқaladы. Қazanғap kүйlerі žeңіl, oйnaқы tөgіledі. Kүйšіlerdің dombыra қaғыstarы da әr tүrlі. Bіreuler «žappaй», «kezektese», endі bіrқatarы «šertіp», «šұbыrtыp» қaғadы. Kүйlerdің orыndaušыlық dәstүrge, қaғыsыna қaraй ekі tүrge bөlіnetіnіne de kөzіmіz үйrenіp keledі. Onың bіrі – tөkpe, ekіnšіsі – šertpe. Tөkpede kөzge ұratыnы – қaйrat-өrlіk, sergektіk, өmіrge құštarlық, қiыndықtan žasыmau, alғa ұmtыlu. Šertpe kүйler salқыnқandыlығыmen, sabыrlыlығыmen, tereң filosofiяlығыmen, oй-sыrғa tolығыmen erekšelenedі.
Mіne, қazaқ kүйі degenіңіz osыndaй. Ol bіr өzіnše әlem. Sol әlemnің қыr-sыrыna қanық қazaқ – bіz baқыttыmыz.
Naғыz қazaқ kүйsіz өmіr sүre almaйdы.
Kүй – қazaқtың žanserіgі, mұңdasы, sыrlasы. Kүйdің ғažaptығы sol – ol өzің bastan kešіrіp otыrғan өmіrdің mәn-maңыzыn ұқtыradы. Kүй oйғa žeteleйdі. Adam bop өmіr sүruge, žaқsыlыққa, іzgіlіkke ұmtыldыradы. Kүй tыңdap, kүйdі tүsіngen pende žamandыққa, aramdыққa bara almaйdы. Kүй құdыretі degen osы.
Қazaқ žerі – keң baйtaқ. O šetі men bұ šetіne žetu үšіn ұšқan құstың қanatы, žүgіrgen aңnың aяғы taladы. Erterekte eldі mekenderdің arasыnda bүgіngіdeй tығыz қarыm-қatыnas, berіk baйlanыs bolmadы. Osыnың өzі әr өңіrdің kүйšіlіk dәstүrі men mektebіn қalыptastыrdы.
Elіmіzdің batыs өңіrіnde tөkpe kүй keңіnen қanat žaйdы. Mәselen, Құrmanғazыnың «Sarыarқasы» men «Adaйыn» alaйық. Naғыz tөkpe kүй osыlar. Atalғan šығarmalardы tыңdaғanda boйdы erekše sezіm kerneйdі. Ұlanғaйыr қazaқ dalasы kөz aldыңa elesteйdі. Želmen žarыsa žүйtkіgen žыlқыlar. At үstіndegі қolыn sermeй žүzі žaйnap bara žatқan bala. Šattық. Қuanыš. Asқaқtaғan kөңіl-kүй. Әlgіnde tіlge tiek etіlgen kүйler sіzge osыndaй žarқыn sezіm sыйlaйdы. Mұndaй kүйlerdің қasietі sonda – boйғa kүš-қuat қosadы, қaйrat-žіger beredі, aruaқtandыradы.
Құrmanғazы tuғan halқыmen қoяn-қoltық, tығыz aralasыp өmіr kešken өner iesі. Halықtың mұңы, arman-tіlegі onы da beй-žaй қaldыrmadы. Otaršыldardың қiяnatыn, қorlық-zombыlығыn kөrdі. Қazaққa azattықtың, bostandықtың tezіrek keluіn kүttі. Onың «Kіsen ašқan», «Kөbіk šašқan», «Aman bol, šešem aman bol», «Kіškentaй»… kүйlerі sol uaқыttaғы zaman tыnыsыn paš etedі. Isataй bastaғan halық kөterіlіsіn өzek etken «Kіškentaй» alғašқы bөlіmіnde mұңғa batыrsa, ekіnšі bөlіmіnde өrlіk, өžettіk ekpіnі sezіledі. Bұl bіr žaғыnan қandaй da kedergіlerden қaйmықpaйtыn halық kүšіn, halық қuatыn aңғartsa kerek. Kүй – өmіr, kүй – taғdыr deйtіnіmіzge bұl aйқыn dәlel.
Šertpe kүй bolsa eldің šығыsыnan, Arқa žerіnen bastau alыp oңtүstіkke taraйdы. Šertpe kүй sөz bolғanda aldыmen auzыmыzғa Tәttіmbet atы alыnadы. Tәttіmbet kүйlerі sыrlы sezіmge, tebіrenіske, tolғanыsқa tolы. Tәttіmbet kүйlerіnің taқыrыptarы san қыrlы. «Қašқan қalmaқ», «Noғaй – қazaқ», «Azamat Қoža», «Bes tөre» el іšіndegі naқtы oқiғalarғa arnalsa, «Boztorғaй», «Қara žorғa», «Salқoңыr», «Alšaғыr» kүйlerіnde kүй attarыnan kөrіnіp tұrғandaй құstardы, žanuarlardы arқau etedі. «Bыlқыldaқ», «Sarы өzen», «Šaйыr қaldы», «Sarы қamыs» tuыndыlarы tabiғattы, tabiғat құbыlыstarыn sipattaйdы. Tәttіmbettің қaй kүйіnің de alar ornы erekše. Olardың әrқaйsыsы үlken tolғanыspen, šыnaйы sezіm arқasыnda өmіrge kelgen. Solardың bіrі «Bes tөre» – baй-šonžarlardың zұlыmdығыn, ozbыrlығыn kөrsetken maғыnasы tereң kүй. «Sыlқыldaқ» bolsa beйnebіr mahabbat žыrы іspettі. Қыz ben žіgіttің әdemі otыrыsы, bіr-bіrіne erkeleй үn қatuы, žaйdarыlық, oйnaқыlық aңғarыladы. «Қosbasarda» da әdemіlіk, sұlulық үйlesіm tapқan. Bұl kүйdің bіrқatar kүйšіlerge ұnaғanы sonšalық, olar da osы sarыnnың želіsіmen «Қosbasar» attы kүйlerdі өmіrge әkeldі. Solardың қatarыnda Maғauiя Hamzin men Tөlegen Mombekov bar.
Tәttіmbettің kөңіl tүkpіrіnen orыn alatыn kүrdelі šығarmalarыnың bіrі – «Kөkeйkestі». Bұl kүйdің de өz tarihы bar. «Tәttіmbet өmіrіnің soңғы žыldarы bolsa kerek. Bіrde kүйšі қattы nauқastanыp қaladы. Sonda kүйšі bastan kešken өmіrіn eske alыp, halқыnың aldыnda өtelgen-өtelmegen parыzыn oй tarazыsыna saladы da, өzіnen-өzі mұңғa batadы. Kөkeйde žүrgen armanыmdы tolғaй almaй ketetіn boldыm-au dep širығadы, žanarыna ыstық žas үйіrіledі. Mұңdas-sыrlas dos-žarandarыnың hal-žaйыn oйlaйdы. Sөйtіp tolғanыp žatқanda eldің bіr top azamatы kelіp kөңіlіn serpіltkіsі keledі. Tәttіmbet kүйlerіnің el arasыna taralғanыn, mұrager šәkіrtterіnің kөbeйіp kele žatқanыn әңgіmege arқau etedі. Bіraқ Tәttіmbet өz armanыnың әlі orыndalmaғanыn oйlap, іšteй nazalanadы. Osы tұsta kүй tolғaғыsы kelіp, dombыrasыna қol sozadы. Otыrғandar žүkke sүйeulі tұrғan қoңыr dombыrasыn қolыna ұstatadы. Tәttіmbet žastығыn biіktetіp, dombыrasыn keudesіne sүйep, šalқalap žatыp, sыrы tereң tolғanыstы bіr kүй tartadы. Kүңіrengen kүй әuenі otыrғandardың saй-sүйegіn sыrқыratadы.
– Bұl kүйіңіzdі žaңa estіp otыrmыz. Қandaй kүй boldы eken? – dep sұraйdы.
Sonda Tәttіmbet:
– «Kөkeйkestі» bolsыn, – degen eken».
«Kөkeйkestіnің» šығu tarihы osыndaй.
Bіz «Batыstың kүйšіlіk dәstүrі», «Šығыstың kүйšіlіk mektebі» dep bөlgenіmіzben bұl kүйlerdің bіr-bіrіnen asa bіr taңdanarlықtaй, žer men kөkteй aйыrmašыlығы, өzgešelіgі bolmaғan. Kүй – sezіm tuыndыsы. Sezіm «tіlі» kіm-kіmge de, onda da қazaққa әbden tүsіnіktі. Tіptі, eldің әr өңіrіnde tіršіlіk etіp žatқanыmen dombыra қaғыstarыnda, kүй orыndaularыnda ұқsastықtar, žaқыndықtar bolғan. Bұl sөzіmіzge Arқanың šertpe kүйlerі men Қaratau šertpelerіn mыsal retіnde keltіruge bolar edі. Žerdің šalғaйlығыna қaramastan toй-tomalaқta, өlіm-žіtіmde, eldіk maңыzы bar basқosularda өner ielerіnің, dombыrašыlar men kүйšіlerdің bastarы қosыlыp otыrғan. Olarғa қazaқtың қaй žerі de, қandaй tұlғalы azamatы da ыstық kөrіngen. Bar ғұmыrыn batыs өңіrіnde өtkіzgen Құrmanғazы «Sarыarқa» attы ғažap kүйdі tuғan halқыna tartu ettі. Sondaй-aқ kөbіne žыlы žaқtы қonыs etken Ықыlastың Arқadaғы ataқtы Erden Sandыbaйұlыna kүй arnauы da osы sөzіmіzge kepіl.
Қazaқtың kүй өnerі turalы sөz қozғaғanda Ahmet Žұbanovtы aйtpaй ketu mүmkіn emes. Ol қazaқ kүйlerіn zerttep, ұlttық өner retіnde қalыptastыruda eleulі eңbek sіңіrdі. Kүйdі nota arқыlы oқыp-үйrenudің negіzіn қaladы. Onың dombыrašыlardың basыn құrap, ұlt orkestrіn құruы қazaқ өnerіndegі іrі oқiғa boldы.
«Қazaқtың dәstүrlі 1000 kүйі» žinaғыna halық kүйlerіnen basқa 140 kүйšіnің šығarmalarы engіzіlgen. Kүйšіlerdің basыnda HІІ-HІІІ ғasыrlarda өmіr sүrgen Ketbұғa tұr. Қazaқ Ketbұғanы Šыңғыshannың үlken ұlы Žošы hannың esіmіmen baйlanыstыra aйtыlatыn әйgіlі «Aқsaқ құlan» kүйі arқыlы bіledі. Žošыnың үlken balasы aңғa šығыp, қaza bolғanda bұl өlіmdі Ketbұғa kүйі arқыlы hanғa žetkіzedі. «Kіmde kіm balamnың қaйғыlы habarыn estіrse, sonың kөmeйіne қorғasыn erіtіp құяmыn» degen han dombыranың kөmeйіne қorғasыn құйыptы degen aңыz bar. Sodan bastan dombыranың kөmeй tesіgі paйda bolғan desedі.
HVI-XII ғasыrlarda Қorқыt, Ketbұғa, Asanқaйғы sekіldі eren tұlғa – Baйžіgіt attы kүйšіnің өmіr sүrgenіn bіreu bіlse, bіreu bіlmes. El іšіnde aйtыlatыndaй onың үš žүzge tarta kүйі bolғan. Ataқtы kүйšіnің bіzge žetken «Қaйың sauғan», «Kөkbalaқ», «Kerbalaқ», «Toғыz totы», «Құlaқ kүйі», «Salқara», «Kөk қaršығa», «Sыlaң torы» žәne basқalar. Halқыmыzdың bastan өtken soқpalы-soқtықpalы өmіrіn beйneleйtіn Baйžіgіt kүйlerіnің «Қazaқtың dәstүrlі 1000 kүйіnen» orыn aluы өte қuanarlық. Žinaқta esіmі atalatыn baйыrғы kүйšіlerdің bіrі HVIII-XIX ғasыrlarda Žem өzenіnің boйыnda өmіr sүrgen Boғda Қaraұlы. Ol zamanыnda Asanқaйғыnың, Soқыr Esžannың kүйlerіn asқan šeberlіkpen orыndaғan. Boғdanың bіzge belgіlі kүйlerі – «Boztөbe», «Žem suыnың tasқыnы». Taғы bіr kүйšі esіmі kөzge ыstық kөrіnedі. Bұl – ataқtы «Қoңыr қaz» kүйіmen tanыmal, Arқa өңіrіnің kүйšіlіk dәstүrіn šeber meңgergen Әšіmtaй Қarыmsaқұlы. «Қoңыr қaz» kөrkem, sұlu kүй. Onы қaй dombыrašы bolsa da zor ықыlaspen, үlken sүйіspenšіlіkpen orыndaйdы. Әšіmtaйdың bіr erekšelіgі, ol өzі šығarғan kүйlerdі balasы Hamzaғa үйretіp otыrғan. Өйtkenі saңlaқ kүйšі ұlыnың өnerge, kүйge žaқыndығыn sezgen. Al, Hamzadan onың balasы baršamыzғa belgіlі, šertpe kүйdің šeberі Maғauiя Hamzin үйrengen. Bұlardan basқa žinaқta Қaztuғan, Bekpenbet, Қožeke, Abыl, Arыnғazы, Kөnek, Әkіbas, Әbdi, Әlіkeй, Әlšekeй, Žantөre žәne basқa da dүldүlderdің kүйlerі orыn tepken.
«Aйttыm sәlem Қalamқas», «Kөzіmnің қarasы», «Želsіz tүnde žarық aй» sekіldі žүrekke žaғыmdы әsem әnderdі žarыққa šығarғan ұlы Abaй қolыna үš іšektі dombыrasыn ұstap, өzіndіk mәnerіmen erekšelenetіn kүйlerdі de өmіrge әkelgen. Bұғan kuә – kүйler eңbegіndegі «Maй tүnі», «Torы žorғa», «Maйda қoңыr», «Abaй želdіrmesі» kүйlerі.
Adam bolғan soң erі ne әйelі ne? Өmіr, tabiғat, žaқsыlық pen žamandық, әdіlettіk pen әdіletsіzdіk analarыmыzdы da tolғandыrыp, қoldarыna dombыra aldыrғan. Bіz әңgіme etіp otыrғan žinaқtan toғыz әйel kүйšіnің esіmіn kezdestіruge boladы. Olardың іšіnde elge tanыmal Dina men Aққыzdan basқa, Aқbikeš, Aқbala, Altыnaй, Әpike, Ұlbosыn, Zәmzәm, Saқbike kүйšіler bar. Endі қazaқtың osы өnerpaz қыzdarыnың іšіnen aldыңғы ekі kүйšіge toқtala keteйіk. Aқbikeš HІH ғasыrda өmіr sүrgen. Ataқtы kүйšі Soқыr Esžanmen қatarlas, zamandas bolғan. Bіrіn-bіrі sыйlap, құrmettegen. Bіzge belgіlіsі – «Aйnam қaldы» kүйі. Kүй ғašықtық sezіmdі, ekі žastың іңkәrlіgіn aңғartadы. Aқbala (1894-1945) žas kezіnen қobыz ben dombыraғa әues bolғan. Ol Әlšekeй, Әlzaқ, Šolaқ, Espan siяқtы dәulesker kүйšіlerdі ұstaz tұtқan. Solardың žanыnda žүrіp, өzіndіk қoltaңbasыn қalыptastыradы. Aқbalanың «Aқsaқ toқtы», «Aяnыš», «Aйžan қыzdың žүrіsі» sekіldі el arasыnda taraғan kүйlerі bar.
Žinaқtы құrastыrušыlar šet elderdegі қandas kүйšіlerіmіzdі de ұmыt қaldыrmaғan. Žinaқta Қыtaйda ғұmыr kešken on besteй bauыrыmыzdың kүйlerіne orыn berіlgen. Olar Beйsenbі, Beйіlhan, Beйіsbaй, Әšіm, Mazaқ, Šaқabaй, Tіlemіs, Taйыr žәne basқa da kүйšіler. Bұlardың іšіnde eң aldыmen Beйsenbі esіmі auыzғa alыnadы. Beйsenbі Dөnenbaйұlы 1803 žыlы Қыtaйdың Buыršыn audanыnda dүniege kelgen. Onы kөpšіlіk құrmettep, «Bәžeң» dep te ataғan kөrіnedі. Ol on tөrtke kelgende әkesі өmіrden ozыp, osығan baйlanыstы «Žeke batыr» degen kүйdі өmіrge әkeledі. Beйsenbі žүzden astam kүйdің avtorы. Žinaққa engenderі «Ažar», «Aқžol», «Kәrіboz», «Ala kүzen», «Arman» kүйlerі.
Kүйšіlіk өnerdі keйіngі tolқыn da іlіp alыp ketіp, dәstүrge adaldықtarыn kөrsetude. Keše ғana өmіrden өtken Nұrғisa, қazіr aramыzda žүrgen Қaršығa, Šәmіl, Seken, Aйgүlder de tuғan halқыna žүrektі bauraғan tartыmdы kүйlerіmen tanыldы.
Kүй қazaқ үšіn dara tұlғalы өner. Әnіmіz bar, žыrыmыz bar. Alaйda kүйdің ornы bөlek. Onың қandaй eldің bolmasыn muzыkasыnan eš kemdіgі žoқ. Kүй қazіr operada, balette, simfoniяda boй kөrsetude. Mәselen, Mұқan Tөlebaev «Bіržan-Sarada» «Soқыr Esžan», Evgeniй Brusilovskiй «Қыz Žіbekte» «Aқsaқ құlandы», Erkeғali Rahmadiev «Alpamыsta» «Құdaša» kүйlerіn paйdalandы. Sonda osы kүйlerdі kіrіstіrgende operanың ne balettің құnы tүsіp ketken žoқ, қaйta mazmұnы arttы, әrlene, baйыptala tүstі.
Қazaқ Қorқыttы, Ықыlastы, Құrmanғazыnы, Tәttіmbettі, Dinanы, Dәuletkereйdі, Қazanғaptы ұmыtқan žoқ. Қazaққa Toқa, Tүrkeš, Қыzdarbek, Seйtek, Sүgіr, Sembek, Әbіken esіmderі de žaқsы tanыs. Olar өlmes, өmіršeң kүйlerіmen halық žadыnda қaldы. Berіrektegі Nұrғisanың «Aққuы», Tөlegennің «Saltanatы», Sekennің «Kөңіl tolқыnы» halықtың ықыlas қoя tыңdap, ruhani lәzzat alar sүйіktі šығarmalarыna aйnalыp kettі. Mұnың barlығы қazaқtың baғzы zamannan-aқ kүйge құštarlығыn, өnerpaz halық ekenіn kөrsetedі.
Қazіr zaman өzgerdі. Šet eldermen baйlanыsыmыz artыp keledі. Batыs muzыkasы tөrіmіzge šықtы. Osыndaй sыn šaқta eskі zamandardan kele žatқan, ұlttығыmыzdы tanыtatыn, boйыmыzғa ұlttық ruh beretіn ұlttық өnerіmіzden, onda da kүй өnerіnen қol үzіp қalmau – zor mіndet. Olaй bolsa Mәdeniet žәne aқparat ministrlіgіnің қolғa alғan igі іsі žan žadыratadы, kөңіlge šuaқ құяdы. Kөpšіlіkke ұsыnыlыp otыrғan 1000 kүйdі žүzden astam dombыrašыlar orыndaйdы. Olardың arasыnda Dina, Әbіken Hasenov, Қali Žantіleuov, Dәulet Mықtыbaev, Žappas Қalambaev, Maғauiя Hamzin, General Asқarov, Tөlegen Mombekov bar. Kүйlerdің «Dombыra kүйlerі», «Қobыz kүйlerі», «Sыbыzғы kүйlerі» degen atpen žіktelіp, «SD» diskіge žazыluы da – өnerge, kүйge құštar қauыmғa үlken sыйlық.
Kүйge degen құmarlықtың, ыntыzarlықtың nыšanы sol – ol әuletten әuletke žalғasыp, otbasыlық dәstүrge aйnalғan. Bұғan mыsaldar kөp. Sonың bіrі retіnde žoғarыda Maғauiя Hamzindі sөz ettіk. Bұl dәstүrdің kөrіnіsіn қazіrgі uaқыtta da baйқauғa boladы. «Қazaқtың dәstүrlі 1000 kүйі» žinaғыnda dombыrašы үš Žүzbaevtы kezdestіresіz. Olar әkelі-balalы Žүzbaevtar. Әlіmhan Žүzbaev 1938 žыlы Oңtүstіk Қazaқstan oblыsы Sozaқ audanы Қarabұlaқ auыlыnda tuғan. Alғaš dombыranы Sүgіrmen kөršі tұrғan әrі šәkіrtі bolғan nemere aғasы Seйіthannan үйrenedі. Әlekeңnің taғы bіr ұstazы Sүgіrmen қatar өmіr sүrgen Satыbaldы kүйšі. Әlіmhannың balalarыnың bіrі Žanғali žoғarы bіlіmdі, talanttы kүйšі. Ol Žezқazғan muzыka kolledžіn, Құrmanғazы atыndaғы Қazaқ ұlttық konservatoriяsыn bіtіrgen. Ol өz әkesіn aйtpaғanda Tөlegen Moldabekovten, General Asқarovtan tәlіm alғan. Žanғalidың өzge әrіptesterіnen erekšelіgі Қarataumen қatar, Arқanың kүй dәstүrіn meңgergen maйtalman. Sәrsenғali da žoғarы bіlіmdі, ұlttық konservatoriяnы tәmamdaғan, «Otыrar sazы» folьklorlық-эtnografiяlық orkestrіnde қыzmet atқardы. Ol da Қaratau men Arқa kүйšіlіk mektepterіnің өkіlі.
Қazaқ kүйden ažыramauы tiіs. Қaйta damыta bergen lәzіm. Өtken ғasыrdың žetpіsіnšі-seksenіnšі žыldarы audan ortalығыn aйtpaғanda әr auыldың, әr mekteptің өz dombыra orkestrі bolatыn. Osы dәstүrden aйrыlыp қalғandaйmыz. Bұl өnegelі іs қaйta žaңғыruы қažet. Ұlttық sana, ұlttы sүю, қadіrleu babalarыmыz amanat etіp ketken dәstүrden, өnerden bastau alatыnыn ұmыtpaғanыmыz abzal. Sol қasiettі өnerіmіzdің bіr tarmaғы, құdыrettіsі – kүй өnerі.
Қazaқtың zaңғar žazušыsы Mұhtar Әuezov kezіnde «Žalpы muzыka ataulы nәrse eldің sezіm baйlығы men іškі žaratыlыs қalpыn bіldіretіn bolsa, solardың іšіndegі eң tolғaulы, eң tereң sыrlыsы – kүй» degen. Kүйge bұdan artық baғa beru de қiыn.
Tolғaulы, sыrlы өnerіmіzdің kөsegesіn kөgertіp, ұrpaқtan ұrpaққa žalғastыra beru – mereйlі parыz.

Nұrperzent Dombaй



Printerden šығaru Printerden šығaru