Ұstaz қadіrі haқыnda

Ұstaz – өmіrdegі erekše tұlғa. Ol balanың psihologiяlық erekšelіkterіn žetіk meңgere otыrыp, bіlіm beredі. Adam boluғa, sanalы azamat boluғa tәrbieleйdі. Tarыdaй bolыp kіrgen balanы taudaй etіp šығaradы.
Sol sebeptі de ұstaz eңbegіn mәndіlіgі boйыnša ešқandaй өzge eңbekpen salыstыruғa kelmeйdі. Қoғam men bolašaқ ұrpaқtың taғdыrы үšіn žauap beretіndіgіmen basқalardan daralanыp tұradы. «Ұstazы қandaй bolsa, қoғamы sondaй» degen bұlžыmas қaғidanың өmіršeңdіgіn osыdan aңғaruғa boladы. Desek te, keйіngі kezderі osы bіr ұlы sөzdің қadіrіne žetpeй žүrgen әreketter baйқaladы. Ašығыn aйtқanda, ұstazғa degen құrmet өz deңgeйіnde bolmaй tұr.Osы kүngі basқa sala mamandarыna қaraғanda ұstazdar eң bіr mazmұnsыz өmіr sүrіp žүrgendeй kөrіnedі. Kүndelіktі іs-әreketіnen bastap aйtatыn bolsaң, үlken bіr šығarma, «Mұңlық-Zarlықtың» dү­niege keletіnіne eškіmnің dauы žoқ. Mұғalіm ataulыnың kүnnің atыsыnan keštің batыsыna deйіn mektepten šықpaйtыnыn baršamыz bіlemіz. Bұrыnғы tүsіnіk boйыnša eң қasiettі mamandық ielerіnің balaғa bіlіm sәulesіn šašu žolыndaғы tыnыmsыz іzdenіsterіn aйtpaғanda, kөrіngen «papkі» ұstaғandarғa kөrsetu үšіn toltыratыn іsқaғazdarы šaš-etek­ten. Әsіrese, sыnыp žetekšіlerіnің қašanda bіtpeйtіn «tekseru keledі» degennen bastap, ketіp қalғanғa deйіn ұйқыsыnda maza bolmaйdы. Olaй zыr žүgіrmeйіn dese, bұl kүnі basқa žұmыsқa tұrudың қiыn ekenіn bіledі de, amalsыz basыn iіp, kөnedі. On aйdың bіr kүnіnde tыnbaй eңbek etіp, demaluғa berіlgen ekі aйdың өzіn kүйbeң tіršіlіkke arnaйdы. Saяžaй, demalыs orыndarыna baru tek tүsterіne kіrmese, ol turalы bastarыn da қatыrmaйdы. Sebebі oғan barar қaražatы mardыmsыz.
Ұstazdardың қoldarыnda bilіk degenіңіz žoқtың қasы. Bi bolaйыn dep žүrgen olar da žoқ. Kerіsіnše, қoқaңdaғandardan құtыlar kүn bar ma degen niette žүr. Өйtkenі mұғa­lіmderdің naғыz ұstaz ekenіn sezіnіp, keudesіn kөterіp, erkіn žүretіn kүnі žoқ. Eң kem degende ata-ana tarapыnan eskertu alыp қaladы. Tәrbienің basыm kөpšіlіgі үйde berіletіnіn esten šығarғan ata-analar ұstazdы aйыptauғa beйіm bolыp aldы. Әrine, kөpke topыraқ šašudan aulaқpыz, bіraқ ta ұstazdың artыnan aйtыlғan alыp-қašpa әңgіmenің өzі tүйmedeйdі tүйedeй etіp kөrsetedі. Өйtkenі ұstaz қoғamnың aйnasы emes pe? Ža­қыnda sondaй bіr әңgіmenің kuәsі boldық. Mektep bіtіrušі tүlek mektep әkіmšіlіgіnің šešіmіmen ҰBT-ғa žіberіlmeйdі. Sebebі ol bala barlық sұraқtың žolы boldы degennің өzіnde bes-altauыna žauap bere almaйtыn žaғdaйda boladы. Basta­uыš sыnыptan našar oқығan oқušы ata-anasы tarapыnan eš қadaғalau kөrmegen eken. Әke-šešesіnің balanы қarausыz қaldыrғanы sondaй, eң aяғы mekteptegі ata-analar žinalыsыna қatыsыp tұruғa da mәn bermegen. ҰBT tapsыruғa az uaқыt қalғanda: «Balamdы test tapsыruғa қaйtseңder de žіberesіңder» dep araғa adam salыp, mektep direktorыnың mazasыn aladы. Balasыnың našar oқitыnыn bіle tұra ata-anasы sondaй қadamғa baradы. Onыsыmen қoйmaй ұstazdar sыrtыnan alыp-қašpa әңgіme taratadы. Mұnыsыn da ar kөrmeй, soңғы sөzі retіnde sыnыp žetekšіsіne: «Osыdan қara da tұr, balamdы eškіmnen kem қыlmaйmыn. Menің balam žұmыssыz қalmaйdы. Dыm tappaғanda mұғa­lіm boladы», – deйdі. Ұstazғa mұnan artық aйtыlғan soraқы sөz bar ma? Bұrыndarы sabaқ bіlmegen nemeresіn қorғaғan adamdar: «Balamыzdы қinaй bermeңder, әkesі құsap қoйšы bolar. Barlық bala Үkіmet bolғanda қoй baғatыn da bala kerek šығar», – deušі edі. Bіraқ ol atalarыmыzdың bіreudі қorlaйыn degendeй eš nietі bolmaušы edі ғoй, šіrkіn! Kerіsіnše, sol kіsіler mұғalіmdі kөrse, šendі adamғa «čestь» bergendeй қalbalaқtaušы edі-au! Al mыnau ata-ananіkі mұғalіmdіk mamandықtы қorlau bolыp tұr ғoй. Sonda ұstaz degen žaй bіr žүrgen bіreu bolғanы ma? Adamzattы tәrbieleušі tұlғanы auzы-basы қisaйmaй kemsіtuі ol kіsіnің oйlau қabіletіnің tөmendіgі me, әlde қoғamda žalpы adamdardың kөzқarasы osыnšalық tөmen dәreže­ge žetіp қaldы ma? Kerek deseңіz, әlgі oқušы mektepte tapsыratыn bіrіnšі kүngі emtihanғa da kelmegen. Direktordың esіgіn әkesіnің kөzіnše tars žauыp, boқtap ketіp қalғan. Al endі tarazыlap kөrіңіz. Bұl aйtыlғan tek bіr auыl іšіnde bolғan oқiғa. Mұnыmen үndes žaйttardың respublika kөlemіnde daurығыp žүrgenіnde esep žoқ. Ұstazыn үš қыzdың žabыlыp sabaғanы turalы da estіgende esten tana žazdadық.
Sonыmen қatar, oқušыlardы bыlaй қoйғanda, ұstazdың өzі tүsіne ber­meй­tіn, keйіngі kezderі šығыp žatқan dүnieler az emes. Mektep baғdarlamasы žыldan-žыlғa auыrlap baradы. Taғы aйtpasқa amal žoқ. Audan tarapыnan žыl soңыnda ozat mұғalіmderge maқtau қaғazы berіlіp žүr. Bіr žapыraқ қaғaz bolsa da, onыsыna іšің žыlidы eken. Bіraқ sol tiыn-teben tұratыn maқtau қaғazыnың өzіn aяulы ұstazdarғa satыp aldыrtatыnыn қalaй tүsіnuge boladы? Bұl žerdegі әңgіme mұғalіmnің šығыndanuы emes, šыn құrmettің bolmaғanыnda.
Bұrыnыraқta ұzaқtau žerden ұs­tazыn kөrgende šәkіrtterі қы­sыlыp, ыңғaйsыzdanыp, artық қimыl kөrsetіp қalmauғa tыrыsatыn. Al қazіrgі šәkіrtterden ondaй piғыl neken-saяқ baйқaladы. Kerіsіnše, ұstazыnың kөzіnše temekі tartыp, sыralatыp žүrgenderі basыmыraқ bolыp baradы. Žaman қыlықtың bәrіn oңašada ұstazdarыna әbden kөrsetіp қaluғa tыrыsatыn sekіldі. Өйtkenі «әй deйtіn әže, қoй deйtіn қoža» žoқ.

Erte zamanda žas žetkіnšekter қariяlarыmыzdың қolыna su құйғanda alғыsыn bіldіrіp үlkender «molda bol, balam» dep bata beredі eken. Өйtkenі sol dәuіrdің eң sauattы adamы molda bolғan. Al endі bergі zaman HH ғasыrdың bas kezіnің eң sauattы adamdarы oқыtušыlar, яғni ұstazdar sanaldы. «Ұstaz» degen ұlы sөzge erekše құrmetpen қaradы. Aқыndы da, dananы da ұstaz tәrbieleйtіnіn eskergen halқыmыz balasыn eldің ықыlasыna bөlengen өnegelі ұstazғa tapsыrdы. «Ұstazы žaқsыnың – ұstamы žaқsы» degen қanattы sөzdі bastы қaғida etіp ұstadы. Alыstan at arbalatыp kelgende bіrіnšі ұstazыna sәlem berіp keluge žіberdі. Bұnың bәrіn ata-babamыz ұrpaғыnың bolašaғы žarқыn bolu үšіn žasadы. Barlық іsіmen taғыlыm bolғan babalardың osыnau tәrbiesіn bіzder nege үzіp aldық? Bұl – bіzdің bastы oйlanatыn mәselemіz. Ұstazdың biіk mәrtebesіn қalaй saқtap қaluыmыzғa boladы? Ol үšіn baršamыz bala tәrbiesіn tek ұstazdarғa ғana žүktep қoйmaй, әrbіrіmіz өz mіndetіmіz dep bіluіmіz kerek.

Almas Naйmanbaй



Printerden šығaru Printerden šығaru